De vier steunpilaren van tekstbegrip

Begrijp dat dan!

De vier steunpilaren van tekstbegrip

Begrijpend lezen is cruciaal voor schoolsucces en maatschappelijk functioneren. Toch heeft 1 op de 3 basisschoolleerlingen moeite met het zelfstandig begrijpen en eigen maken van informatie uit teksten.

Wat is begrijpend lezen?

Begrijpend lezen is binnen ons Nederlandse onderwijs een apart leerdomein binnen het vak Nederlands. Het is een kernvaardigheid die al begint in groep 3 en doorloopt tot in het voortgezet onderwijs.

Er zijn veel verschillende opvattingen over wat begrijpend lezen nu precies omvat. Volgens Stichting Lezen is het hoofddoel van begrijpend lezen leerlingen in staat te stellen betekenis te geven aan geschreven taal, zodat zij informatie uit teksten kunnen begrijpen, analyseren en gebruiken.

Volgens het SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling) is dat het zelfstandig verwerken van diverse tekstsoorten (informatief, verhalend, theatraal) en het strategisch omgaan met informatie.

Samengevat wordt hier gezegd: begrijpend lezen is het aanbrengen van samenhang in een tekst door het leggen van verbanden tussen stukjes informatie uit de tekst en de achtergrondkennis van de lezer zelf. Echter… nergens wordt gesproken over leesplezier en leesmotivatie.

Kun je begrijpend lezen leren?

Als we naar de vele begrijpend lezen methodes kijken die er in Nederland zijn, dan zou je zeggen: 'Ja, begrijpend lezen kun je leren… als je maar genoeg oefent.' Maar daar zijn de meningen al jaren over verdeeld.

In methodes wordt begrijpend lezen het meest gelijkgesteld met het goed beantwoorden van strategievragen bij teksten, zoals voorspellen, verwijzen en samenvatten. Een afstandelijk en oppervlakkig aanleren van trucjes die leerlingen voorbereid op de toets die dit soort vragen stelt. Teaching to the test noemen we dat. Het rigide gebruik van korte, vaak saaie teksten maakt lezen saai. Een ineffectieve aanpak die de leesmotivatie en het leesplezier doodt, waardoor leerlingen nog minder gaan lezen.

Wat dan wel?

De kloof tussen wetenschap en praktijk is groot. De didactiek (aanpak) die veel methoden gebruiken sluit niet aan bij wetenschappelijke inzichten over effectief leesonderwijs. Lezen met begrip is een denkproces. Geen puzzel die je met trucjes oplost. Leerlingen moeten actief gaan nadenken en dat vraagt om verschillende cognitieve processen die elkaar voortdurend versterken.

De vier cognitieve fundamenten die een belangrijke rol spelen bij tekstbegrip:

1. Het werkgeheugen is nodig om informatie vast te houden, te verbinden en door te geven. Dit heeft een directe relatie met de voorwaarde dat leerlingen vlot technisch moeten kunnen lezen. Want als er energie en tijd verloren gaan met het decoderen (lezen) van een tekst blijft er weinig ruimte over voor de inhoud (wat heb ik gelezen?) en het opbouwen van de woordenschat. Daarom is het zo belangrijk dat zwakke lezers wel rijke taal krijgen aangeboden door bijvoorbeeld voorlezen en gesproken tekst.

2. Het afleiden van verbanden is nodig om verder te kijken dan wat er staat. Logisch redeneren en het verbinden van nieuwe informatie met wat al bekend is. Het doorzien van verbanden in een tekst noemen we ook wel meso-tekstbegrip. Dat je de relatie legt tussen iets dat in de eerste alinea staat als oorzaak of gevolg van wat in alinea vier staat. Veel leerlingen lezen in losse stukjes en missen verbanden binnen een tekst.

3. Informatieverwerking (snelheid en ordenen van informatie) is belangrijk om dat wat je leest te ordenen en te combineren. Veel leerlingen doen dit niet uit zichzelf. Ze lezen de zinnen wel, maar zien niet hoe verschillende stukken tekst logisch samenhangen. Zo blijft de tekst een verzameling losse brokjes.

4. Metacognitie is het kunnen nadenken over het eigen denkproces. Weten hoe je werkgeheugen werkt en bewust kunnen kiezen wat wel en niet belangrijk is om te onthouden. Wie grip heeft op zijn eigen denkproces, weet wanneer hij tussendoor aantekeningen moet maken en/of zichzelf vragen stellen over de tekst.

Samengevat

Het werkgeheugen zorgt ervoor dat nieuwe informatie kan worden vastgehouden en verbonden, terwijl informatieverwerking helpt om informatie logisch te ordenen. Het afleiden van verbanden maakt het mogelijk om niet alleen te begrijpen wat er letterlijk staat, maar ook wat er wordt bedoeld. Metacognitieve vaardigheden laten leerlingen bewust nadenken over hoe deze processen bij hem verlopen en hoe hij daar rekening mee kan houden.

De Kleurmethode-techniek

Binnen de lessen van de LEREN LEREN Methode leren leerlingen met de bewezen en unieke Kleurmethode-techniek inhoud en verbanden van teksten doorgronden met behulp van een vaste kleurenstructuur per alinea. Door taal visueel te maken, erover na te denken en verbanden te leggen, krijgen leerlingen grip op de inhoud.

Onderzoek bewijst dat de cijfers begrijpend lezen en leren omhooggaan me deze techniek. Succeservaringen zorgen voor zelfvertrouwen en ook de motivatie groeit.

De Kleurmethode is een eenvoudige en snel aan te leren techniek die toepasbaar is op alle teksten. Scholen die hiermee werken hebben geen `methode` nodig. De Kleurmethode-techniek heeft de afgelopen 20 jaar al vele duizenden leerlingen en studenten geholpen bij het leren.

Wil jij dit ook leren? Vraag een workshop, (team)training of studiedag aan. Meer informatie: www.lerenlerenmethode.nl

Bronnen:

Gelderen, A. van (2018). Begrijpend lezen: wat is dat? : de componenten die een rol spelen bij begrijpend lezen. Enschede SL0.

Thoni Houtveen & Roel van Steensel (2022) Stichting Lezen Reeks: De zeven pijlers van onderwijs in begrijpend lezen

Neil K. Duke & Alessandra E. Ward & P. David Pearson (2021): The science of reading comprehension Instruction

Elvira Pont (2025). De cognitieve fundamenten van leesbegrip. Tijdschrift voor inclusief onderwijs & remedial teaching jaargang 33 #2

Murre en Bezem (2013). Testing a method based on concept maps to improve learning from informational texts in elementary and middle school.