Stealth dyslexie: verborgen dyslexie bij slimme visueel-ruimtelijke leerlingen
© Marita van den Hout (working with and for the creatively gifted)
Veel slimme, visueel-ruimtelijke kinderen lopen niet vast op begrip, maar op de manier waarop school taal aanleert. Pas jaren later wordt zichtbaar dat ze op een totaal andere route hebben leren lezen.
Veel visueel-ruimtelijke kinderen lezen in de eerste schooljaren ogenschijnlijk prima. Ze begrijpen teksten goed, kunnen verhalen prachtig navertellen en lijken weinig moeite te hebben met woordenschat. Voor leerkrachten en ouders is er dan weinig reden tot zorg. Toch zie je bij een deel van deze kinderen dat er later iets begint te wringen: tempo-toetsen gaan moeizamer, woorden worden geraden, spelling blijft onvoorspelbaar en opdrachten die snel en nauwkeurig moeten worden uitgevoerd, lopen vast. Internationaal wordt dit fenomeen ook wel stealth dyslexia genoemd (uitgestelde dyslexie).
In het boek Visual-Spatial Ability in STEM Education wordt helder uitgelegd waarom vooral visueel-ruimtelijke denkers dit patroon laten zien: ze lezen vanaf het begin vooral op betekenis, context en visuele vorm — niet via het fonologische, letter-voor-letter systeem. Stealth dyslexie is een vorm van dyslexie die jarenlang onzichtbaar kan blijven, omdat het kind zó slim en zó visueel-ruimtelijk sterk is dat het tekort in de taalverwerking wordt gemaskeerd. Het kind haalt in de onderbouw prima resultaten, leest vloeiend genoeg en begrijpt teksten uitstekend. Maar het doet dat op een andere manier dan kinderen die lezen via klank-tekenkoppelingen.
Visueel-ruimtelijke kinderen lezen vooral op betekenis, context en patronen. Zolang een tekst logisch is en het tempo laag blijft, werkt dit goed. Het kind valt niet op en wordt soms zelfs gezien als “taalsterk”. De problemen ontstaan wanneer de taalbelasting stijgt. Bijvoorbeeld vanaf groep 5/6, op de middelbare school of bij toetsen waarbij je snel moet decoderen, woorden zonder context moet lezen, precies moet spellen of langere, onbekende woorden moet verwerken.
In Visual-Spatial Ability in STEM Education wordt beschreven dat deze kinderen vaak moeite hebben met het automatiseren van letter-klankkoppelingen, lezen zonder betekenis, droge woordrijen, snelle verwerking van volgorde en detail en het foutloos opschrijven van wat ze wél weten. Het kind kan de klanken wel benoemen, maar het proces wordt niet snel, stabiel of automatisch genoeg. Dat is precies wat stealth dyslexie kenmerkt.
Stealth dyslexie ziet er anders uit dan de klassieke dyslexie die scholen gewend zijn te signaleren. Je ziet bijvoorbeeld vlot lezen in verhalen, maar moeite met losse woorden. Uitstekend tekstbegrip, maar zwakke technische leestesten. Een grote woordenschat, maar traag en onzeker schrijven. Wisselvallige spelling zonder patroon. Radend lezen, vooral bij visueel vergelijkbare woorden. Problemen met onbekende woorden. Een slim kind dat toch worstelt met dictees en tempo-opdrachten. Vaak neemt het zelfvertrouwen af zodra snelheid belangrijk wordt.
Visueel-ruimtelijke denkers verwerken informatie holistisch en in één keer. Ze denken in beelden, structuren en verbanden. Taal daarentegen vraagt een lineaire, stapsgewijze aanpak. Daardoor lukt begrijpen wél, maar automatiseren minder goed. Tempo wordt lastig en detailverwerking wordt een struikelpunt. Spelling wordt onbetrouwbaar. Het is geen gebrek aan inzet, maar een mismatch tussen denksysteem en onderwijsaanpak. In Visual-Spatial Ability in STEM Education wordt expliciet beschreven dat het sterke ruimtelijke systeem jarenlang de zwakke fonologische route kan maskeren, totdat de eisen van het onderwijs veranderen. Dit is geen stoornis. Het is geen fout van het kind. Het is een ander profiel. Een andere manier van verwerken.
Ondersteuning werkt het best wanneer we aansluiten bij de sterke ruimtelijke denkstijl: visuele structuur, woordfamilies, kleuren en clusters, overzichtskaarten, betekenisvolle teksten, rustige opbouw van automatisering en vermijden van contextloze drill. Zelfvertrouwen versterken is minstens zo belangrijk, omdat deze kinderen vaak al vroeg voelen dat ze “iets zouden moeten kunnen wat niet lukt”.
Stealth dyslexie komt vooral voor bij slimme, visueel-ruimtelijke kinderen die hun taalproblemen jarenlang kunnen verbergen. Ze lezen en begrijpen teksten via een holistische route, totdat de technische eisen van taal te groot worden. Het is geen gebrek aan intelligentie en geen gebrek aan inzet. Het is een ander profiel — en vraagt om een andere aanpak.
(Hoofdstukinformatie gebaseerd op het boek Visual-Spatial Ability in STEM Education.)
Voor meer informatie, kijk op visueelruimtelijkdenken.nl
